Ανοίγω τυχαία το κυριακάτικο ένθετο περιοδικό αθηναϊκής εφημερίδας ‘ευρείας κυκλοφορίας’. Αφιέρωμα στη διακόσμηση του σπιτιού. Προϊόντα που ορίζονται από τους τυχάρπαστους συντάκτες του αφιερώματος σαν καλλιτεχνικά. Κόστος: άγνωστο και ιδιαίτερα υψηλό. Σίγουρα πολύ μεγαλύτερο από αυτό που θα μπορούσαν να καλύψουν το 60% των ασφαλισμένων ενεργών εργαζόμενων σήμερα. Άραγε πόσοι από το 1100000 ανασφάλιστους μπορούν να αγοράσουν κάποιο από αυτά τα προϊόντα; Μάλλον ελάχιστοι. Επομένως το αφιέρωμα της εφημερίδα απευθύνεται σε ένα πολύ μικρό ποσοστό του αναγνωστικού κοινού της, με δεδομένο ότι υποτίθεται ότι πρόκειται για εφημερίδα του ‘λαού’.
Ανοίγω την τηλεόραση. Πέφτω τυχαία πάνω σε μια εκπομπή ‘ποικίλης ύλης’ ή αλλιώς κουτσομπολίστικη. Γυρνάω κανάλι και πέφτω σε ειδήσεις. Το θέμα είναι ακριβώς ίδιο με της κουτσομπολίστικης εκπομπής. Αναρωτιέμαι, πόσοι από τους εργαζόμενους που αγχώνονται για το αν θα τους φτάσουν τα λεφτά για το πετρέλαιο, αν οι ντομάτες θα ακριβύνουν κι άλλο αυτή τη βδομάδα, αν το παιδί θα μπορέσει να πάει σε καλό φροντιστήριο και αν το αφεντικό θα δώσει αυτή τη ρημάδα την αύξηση μετά από δυο χρόνια, ενδιαφέρονται πραγματικά να μάθουν κατά πόσο η συγκεκριμένη λαϊκή αοιδός εθεάθη χτες σε κοσμικό κέντρο. Σε τι θα τους ωφελήσει αυτή η γνώση; Μήπως θα κάνει καλύτερη τη ζωή τους; Μήπως θα τους βοηθήσει να βρουν ένα δρόμο για να λύσουν κάποια από τα προβλήματά τους; Θα τους βοηθήσει να ξεχαστούν για λίγο, θα αντιτάξει κάποιος, μιας και τα προβλήματα δεν λύνονται έτσι και αλλιώς. Με παρόμοιο τρόπο δε λειτουργούν και αυτοί που παίρνουν ναρκωτικά; Αυτά θέλουν να βλέπουν, θα ισχυριστεί κάποιος άλλος. Από πού προκύπτει αυτό; Από τις αποδεδειγμένα κίβδηλες μετρήσεις της μιας και μοναδικής εταιρίας μέτρησης τηλεθέασης που αποδεδειγμένα είναι μέτοχος σε διαφημιστικές εταιρίες; Ή μήπως προβλήθηκαν ποτέ και άλλου είδους εκπομπές και μετά από απαίτηση τηλεθεατών άρχισαν να δείχνουν τα κουτσομπολιά; Μήπως την εποχή της κρατικής τηλεόρασης έπαιρνε τηλέφωνο ο κόσμος και ζητούσε εκπομπές ‘life style’ και παρόμοιες; [σ.σ. επί εποχής χούντας άρχισαν να προβάλλονται επιδείξεις μόδας]
Ξεφυλλίζω ‘εναλλακτικό’ περιοδικό που στηλιτεύει την κυρίαρχη κουλτούρα και τρόπο ζωής. Τίγκα στη διαφήμιση. Αυστηρά υπάκουο σε νόρμες. Όχι τις νόρμες της πλειοψηφίας, αλλά νόρμες οπωσδήποτε. Ίσως αισθητικά κατάτι πιο ανεκτό από άλλα. Αλλά μέχρι εκεί. Στην ουσία καταδικάζει αυτούς που χτενίζουν τα μαλλιά τους ίσια (που αποτελούν και την πλειοψηφία του κόσμου) και υπερθεματίζει αυτών που τα αφήνουν κατσαρά (που είναι ‘οι περιθωριακοί’). Και στη μία και στην άλλη περίπτωση το ζήτημα είναι πως θα χτενίσουμε τα μαλλιά μας και τίποτα περισσότερο. Δεν κάνεις αντίσταση όταν αντί να πηγαίνεις σε συγκεκριμένα mainstream μαγαζιά, πας σε συγκεκριμένα underground μαγαζιά υπακούοντας ουσιαστικά και στις δυο περιπτώσεις σε νόρμες (ναι, επίτηδες την επαναλαμβάνω τη λέξη). Διότι και στις δυο περιπτώσεις δεν αφήνεσαι να επιλέξεις τι πραγματικά θέλεις να κάνεις, λειτουργείς καθ’ υπαγόρευση. Από το μεγάλο μαντρί που ξεφεύγεις για λίγο σε βάζουν -δίνοντάς σου και την ψευδαίσθηση για το αντίθετο- σε άλλο, μικρότερο, πιο οικείο, αλλά πάντα μαντρί.
Θα μπορούσα να συνεχίσω για ώρες φέρνοντας παραδείγματα για το πώς η κυρίαρχη τάξη προσπαθεί να περάσει την κουλτούρα της στις υπόλοιπες μέσω των μηχανισμών προπαγάνδας. Μηχανισμοί προπαγάνδας είναι η τηλεόραση, το net, οι εφημερίδες και τα περιοδικά, τα ραδιόφωνα, η βιομηχανία της διαφήμισης, η βιομηχανία της μουσικής και του θεάματος. Μηχανισμός προπαγάνδας ή ιδεολογικός μηχανισμός είναι και το εκπαιδευτικό σύστημα (το συγκεκριμένο μάλιστα είναι κρατικός μηχανισμός). Αστική τάξη είναι όλοι όσοι κατέχουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κεφάλαιο, άρα επιβιώνουν από την εκμετάλλευση της εργασίας άλλων (ενώ οι ίδιοι δεν παράγουν τίποτα, ούτε προσφέρουν κάποιου είδους υπηρεσία) και όσοι χωρίς να κατέχουν πραγματικό κεφάλαιο παρασιτούν από τους παραπάνω και τους εργαζόμενους επιτελώντας διεκπεραιωτικές για τους κεφαλαιοκράτες υπηρεσίες. Μέσω λοιπόν των (ιδεολογικών) μηχανισμών, η κυρίαρχη αστική τάξη (που κατέχει την κρατική εξουσία) επιχειρεί να κάνει τους εργαζόμενους και όλους τους καταπιεζόμενους εν γένει να ξεχνούν συνεχώς τα πραγματικά τους προβλήματα, να μην καλλιεργούν την προσωπικότητά τους, να αγνοούν τα πραγματικά τους θέλω, να μην εμπιστεύονται τους άλλους, να μην πιστεύουν στη δύναμή τους.
Να ξεχνούν τα προβλήματά τους, γιατί αν τα θυμούνται θα θέλουν προφανώς να τα λύσουν και θα αρχίσουν να αναζητούν τρόπους για να το πετύχουν αυτό. Μοιραία, θα αντιληφθούν ότι για το βασικό τους πρόβλημα -την ανέχεια, τη σκλαβωτική δουλειά, την επαγγελματική αβεβαιότητα- ευθύνονται οι προαναφερθέντες κεφαλαιούχοι (αστική τάξη) που παραμένουν χωρίς προβλήματα, ακριβώς γιατί έχουν πρόβλημα οι εργαζόμενοι. Θα φτάσουν επομένως οι εργαζόμενοι να καταλάβουν ότι κανένας φυσικός, θεϊκός ή άλλος νόμος δεν ορίζει ότι πρέπει κάποια εκατομμύρια να δουλεύουν για ένα (άντε δυο) κομμάτι(α) ψωμί και μερικές δεκάδες να κάθονται αραχτοί και να απολαμβάνουν.
Να μην καλλιεργούν την προσωπικότητά τους, γιατί αν το κάνουν θα αρχίσουν να επιζητούν κάτι παραπάνω από τη φυσική τους επιβίωση. Θα συνειδητοποιήσουν ότι αυτό που τους κάνει ανθρώπους και τους διαφοροποιεί από τα άλλα ζώα, είναι ότι δεν τους αρκεί να τρώνε ένα ξεροκόμματο, να κοιμούνται και να πηδάνε κάθε δεύτερο σκ. Αυτοί οι ίδιοι, που βομβαρδιζόμενοι από πολιτιστικά σκουπίδια και καταθλιπτικές εικόνες αποζητούν την αποχαύνωση του καναπέ, μπορούν να ανθίσουν πηγαίνοντας ένα θέατρο, διαβάζοντας ένα βιβλίο. Μα τότε θα έχουν κάτι να κάνουν με τον ελεύθερο χρόνο τους και έτσι θα τον επιδιώκουν.
Να αγνοούν τα πραγματικά τους θέλω και να υποτάσσονται στις επιβεβλημένες ανάγκες. Η βιομηχανία της διαφήμισης, του νομοθετικά κατοχυρωμένου ψεύδους δηλαδή, καθορίζει τις επιθυμίες του κόσμου. Η πληθώρα επιλογών στα καταναλωτικά προϊόντα είναι η φενάκη της εξαναγκασμένης κατανάλωσης, της επιβολής των παραγωγών πάνω στους αγοραστές για περισσότερες αγορές, που θα δημιουργούν περισσότερες ανάγκες κ.ο.κ. Άραγε πόσο χειρότερα θα ήμασταν αν αντί για 50 διαφορετικές μάρκες σαμπουάν υπήρχαν 10; Πόσο θα επηρέαζε την ποιότητα, αφού στην ουσία δυο τρεις εταιρίες καλλυντικών είναι πίσω από αυτές τις 50 μάρκες. Η ματαιοδοξία των ανθρώπων καλλιεργείται συστηματικά από την παγκόσμια αγορά και μάλιστα φτάνει να θεωρείται αξία το να μπορεί κανείς να παρασύρει όσο το δυνατό περισσότερους να αγοράσουν κάτι, όχι γιατί το έχουν πραγματικά ανάγκη, αλλά γιατί έτσι νομίζουν (marketing, διαφήμιση, ψυχολογία).
Να μην εμπιστεύονται τους άλλους, γιατί απομονωμένοι ελέγχονται καλύτερα. Πόσο ευκολότερο είναι να φοβίσεις, να αποπροσανατολίσεις, να καθυποτάξεις έναν άνθρωπο που είναι μόνος του, απ’ ότι έναν που δεν είναι; Ταινίες που παρουσιάζουν ψυχοπαθείς ‘που μπορεί να είναι ακόμα και ο επί χρόνια γείτονάς σας!’. Αστυνομικά ρεπορτάζ για ειδεχθή εγκλήματα που ‘μπορούν να συμβούν σε κάθε φιλήσυχη γειτονιά’. Τηλεοπτικές σειρές όπου οι ήρωες λένε συνεχώς ψέματα ο ένας στον άλλο, απατούν, κλέβουν, φθονούν. Αλλόθρησκοι, αλλοεθνείς, αλλόφυλοι καιροφυλακτούν για να σε ξεκάνουν, να σε ληστέψουν, να σε εκμεταλλευτούν. Η συστηματική καλλιέργεια δυσπιστίας προς τους άλλους, τους ξένους, τους αγνώστους αποσκοπεί στην απομόνωση. Η απομόνωση οδηγεί στο φόβο. Ο φόβος οδηγεί στην εύκολη υποταγή.
Να μην πιστεύουν στη δύναμή τους. Οι αστοί που μας εξουσιάζουν είναι μετρημένοι στα δάχτυλα των χεριών. Εμείς είμαστε αμέτρητοι. Έχουν στα χέρια τους κατασταλτικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς. Έχουν το κράτος. Παρ’ όλ’ αυτά, είναι υποχρεωμένοι κάθε ώρα και κάθε στιγμή να μας κρατάνε στο σκοτάδι, να μας εμποτίζουν με την παρηκμασμένη τους κουλτούρα, να μας τρομοκρατούν. Γιατί γνωρίζουν πολύ καλά, πως όσους μηχανισμούς και αν κινητοποιήσουν, όσα όπλα και αν στρέψουν εναντίον μας αν εμείς, οι καταπιεζόμενοι εργάτες, μισθωτοί, αγρότες, βιοτέχνες, μικροϊδιοκτήτες και άνεργοι συνειδητοποιήσουμε τη δύναμη μας, δεν τους σώζει τίποτα. Γνωρίζουν πέρα από κάθε αμφιβολία -και έχει φανεί περίτρανα στην ιστορία αυτό- πως αν οι μάζες των καταπιεσμένων συνειδητοποιήσουν ποια είναι τα πραγματικά τους συμφέροντα, ποια είναι τα δικαιώματά τους πάνω σε αυτή τη γη και πως μπορούν να τα διεκδικήσουν η πολύμορφη εξουσία τους θα καταρρεύσει σα χάρτινος πύργος.
Σιμώνει η ώρα που οι λαοί θα πάρουν πάλι τις τύχες τους στα χέρια τους.
Μάρκομ Ξ
