Άσχημη Μαρία, όμορφη προπαγάνδα

Τα τελευταία λίγα χρόνια προβάλλονται διεθνώς στην τηλεόραση με μεγάλη(;) επιτυχία σειρές που έχουν σαν θέμα τη ζωή και τα… πάθη μιας άσχημης νεαρής γυναίκας. Μια τέτοια σειρά ήρθε και στην Ελλάδα και γνώρισε μεγάλη(;) επιτυχία. (Το ερωτηματικό («;») μετά το μεγάλη μπαίνει γιατί κανείς δεν μπορεί να ξέρει πόσο πραγματικά μεγάλη επιτυχία είχαν, μιας και οι εταιρείες μέτρησης τηλε-θεαματικότητας δεν ελέγχονται από κανένα επίσημο φορέα)

Είναι αυτές οι σειρές αντικομφορμιστικές; Θέλουν απλά να δείξουν ότι μια άσχημη γυναίκα μπορεί να είναι πρωταγωνίστρια σε ένα κόσμο όπου το υποκειμενικό εξωτερικό κάλλος μοιάζει να είναι το μόνο διαβατήριο για την εργασιακή και κοινωνική καταξίωση; Φαινομενικά αυτό θέλουν να πιστέψουμε οι δημιουργοί τους. Λίγο πολύ σε όλες αυτές τις σειρές, ένα εξαιρετικά ‘άσχημο’ κορίτσι (πάντα με τα προκαθορισμένα πρότυπα των οίκων μόδας και των ινστιτούτων ‘ομορφιάς’) πιάνει δουλειά σε μια μεγάλη εταιρεία και αφού αντιμετωπίζει στην αρχή την προκλητική απέχθεια των συναδέλφων της, στο τέλος πετυχαίνει (πάντα με επιχειρηματικούς όρους) και γίνεται αγαπητή και διάσημη. Επίσης, μεταμορφώνεται ως διά μαγείας σε μια ‘καλλονή’.

Υποτίθεται ότι η σειρά είναι ενάντια στις διακρίσεις και ότι μια ‘άσχημη’ κοπέλα είναι το ίδιο ικανή και αξιόλογη με μια ‘όμορφη’. Τότε γιατί στο τέλος η ‘άσκημη’ γίνεται απαραιτήτως ‘όμορφη’; Γιατί η ‘άσχημη’ πρέπει να αποδείξει πολλά παραπάνω από μια ‘όμορφη’; Γιατί έτσι είναι η πραγματικότητα, θα πουν κάποιοι. Ακόμα και έτσι να είναι η πραγματικότητα –κάτι που δεν αποδεικνύεται- ακόμα και αν οι άνθρωποι είναι τόσο ρηχοί και μοχθηροί όσο θέλει να τους παρουσιάσει η σειρά, τότε γιατί αφού αποδεικνύει την αξία της, η ‘άσχημη’ μεταμορφώνεται σε ‘όμορφη’; Τελικά, το μήνυμα της σειράς μοιάζει να είναι ότι σε κάθε περίπτωση όλες πρέπει να δείχνουν ‘όμορφες’ σύμφωνα με τα διαφημιζόμενα πρότυπα.

Το σημαντικότερο, πιο ύπουλο στοιχείο που δίνει και τον τίτλο του παρόντος είναι η προπαγάνδα για τον τρόπο ζωής. Σε όλες αυτές τις σειρές η πρωταγωνίστρια δουλεύει σαν σκλάβα, δεν παραπονιέται ποτέ, αμοίβεται άθλια και είναι και απόλυτα ευχαριστημένη. Θαυμάζει τα αφεντικά της και γενικά τους ανθρώπους που έχουν χρήμα, είναι διάσημοι και μέλη της νομενκλατούρας. Κάποια στιγμή, αφού αποδείξει την αξία της, η ‘άσχημη’ καταφέρνει να γίνει και η ίδια μέλος της αριστοκρατίας. Ακόμα και σε αυτόν τον παραμυθένιο κόσμο της σειράς, η αλήθεια δεν αποκρύπτεται εντελώς: οι συνάδελφοι και συναδέλφισσες της ‘άσχημης’ παραμένουν στην κατάσταση σκλαβιάς. Έτσι το δίδαγμα βγαίνει αβίαστα: δούλευε σαν το σκυλί, μη σηκώνεις κεφάλι και ίσως κάποια στιγμή ανταμοιφθείς, δηλαδή περάσεις στη μεριά των εκμεταλλευτών. Φυσικά, οι πρώην ομοιοπαθούντες, οι συνάδελφοί σου θα παραμείνουν εκεί που ήταν και το καλύτερο που έχεις να κάνεις είναι να τους εκμεταλλεύεσαι και εσύ πια. Με ανθρώπινο πρόσωπο μεν, εκμεταλλευτής δε. Για την ακρίβεια, επειδή και οι συνάδελφοι επιδιώκουν κάτι παρόμοιο με σένα, καλύτερα να τους ανταγωνίζεσαι, να προσπαθείς να τους τη φέρεις αν μπορείς. Αλλιώς θα σου τη φέρουν αυτοί.

Η προπαγάνδα της οικογένειας αυτής των σειρών με πρωταγωνίστρια μια ‘άσχημη’ κοπέλα στοχεύει στην ιδεολογική καθυπόταξη των τηλεθεατών. Δούλευε και μη ερεύνα. Αν είσαι ‘άσχημος’, κοίτα να γίνεις ‘όμορφος’. Οι εργαζόμενοι άνθρωποι, οι αξιοπρεπείς καταπιεζόμενοι αυτής της κοινωνίας δεν έχουν ανάγκη από πλαστά πρότυπα ομορφιάς και από ιδεολογίες που προτρέπουν στην υποταγή, την αντιπαλότητα με τους συναδέλφους και την προσμονή να γίνουν και αυτοί κάποτε καταπιεστές στην θέση των καταπιεστών τους. Η μοναδική ομορφιά που έχει ο καθένας μας και η αλληλεγγύη με τους ομοιοπαθούντες συνανθρώπους μας που αποτελεί το μόνο υγιή δρόμο για την απελευθέρωση και ανύψωση της ανθρώπινης προσωπικότητας, αυτό είναι το μήνυμα που έχει ανάγκη και θέλει ο τηλεθεατής.

Πληρωμένοι κοντυλοφόροι

Υπάρχει μια κατηγορία γραφόντων –κατά τεκμήριο διανοούμενων κατ’ επάγγελμα- που εξυπηρετούν ένα ιδιαίτερο, όσο και ζωτικής σημασίας σκοπό. Είναι οι απολογητές και στυλοβάτες του συστήματος. Οι άνθρωποι που καλούνται να δώσουν ιδεολογική χροιά στα αναγκαία για την επιβίωση και διαιώνιση του καπιταλισμού μέτρα. Αυτά τα μέτρα που υλοποιούνται από τους επίσημους εντολοδόχους (κυβερνήσεις στην αστική δημοκρατία) των πραγματικών εξουσιαστών (αστική τάξη).

Συνήθως έχουν σταθερές στήλες σε έντυπα είτε αμιγώς πολιτικού, είτε γενικού περιεχομένου. Φορώντας τη φενάκη του αταξικού, «ανήσυχου» πολίτη παρουσιάζουν τις εκάστοτε επιλογές των καπιταλιστών σαν de facto αναγκαιότητα, σαν a priori λύσεις για τα προβλήματα που απασχολούν την πλειοψηφία της κοινωνίας. Με άλλα λόγια, οι τιμητές αυτοί του συστήματος παρουσιάζουν τις επιθυμίες των λίγων (αστών) σαν αιτήματα των πολλών (εργαζόμενοι, μικρομεσαίοι, αγρότες). Ακόμα και αν δεν υπάρχει πραγματικό πρόβλημα για να λυθεί, εφευρίσκουν[1] κάποιο.

Πάγια τακτική τους είναι να μην κρίνουν πολιτικές και ιδεολογίες, αλλά πρόσωπα και αντιλήψεις που ερμηνεύονται σχεδόν μεταφυσικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότεροι απ’ αυτούς χρησιμοποιούν την φρασεολογία που καταδικάζει συλλήβδην τους Έλληνες σε όμοια, αρνητικά χαρακτηριστικά (π.χ. «ελληναράδες», «έθνος τεμπέληδων» κλπ). Όταν θέλουν να εξυμνήσουν μια πολιτική επιλογή με έμμεσο τρόπο, απαριθμούν τα χαρίσματα του πολιτικού αξιωματούχου που την προτείνει. Επιχειρούν έτσι να περάσουν το μήνυμα: ‘αφού είναι καλός αυτός, καλό θα είναι και αυτό που προτείνει’. Το οπλοστάσιο επιχειρημάτων τους περιλαμβάνει τα πάντα: από περισπούδαστες εκφράσεις (για να εντυπωσιάσουν τους διανοούμενους), αποσπασματικά ή ωραιοποιημένα στοιχεία (για τους στατιστικολάγνους), μέχρι σκαιούς χαρακτηρισμούς και βρισιές του δρόμου (για τους πιο μπρουτάλ).

Όπως ακριβώς και οι εντολοδότες τους είναι και αυτοί αδίστακτοι και αμετροεπείς. Πολύ συχνά, οι τιμητές αυτοί του νεοφιλελευθερισμού δεν προέρχονται οι ίδιοι από την αστική τάξη (γι αυτό άλλωστε χρειάζεται να κάνουν τη δουλειά που κάνουν). Πρόκειται δηλαδή για ανελιγμένους μικροαστούς ή διανοούμενους που σαν άλλοι γενίτσαροι υπεραμύνονται των συμφερόντων της τάξης των εργοδοτών τους με ασίγαστο πάθος. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε περιόδους κρίσης του συστήματος η συνήθης νηφαλιότητά τους αντικαθίσταται από ‘γνήσια’ οργή, ‘πηγαία’ αγανάκτηση και άλλα τέτοια παρόμοια συναισθήματα.

Αυτοί λοιπόν αποτελούν ξεχωριστό μηχανισμό που διαθέτει στα χέρια της η αστική τάξη προκειμένου να παρασύρει μέλη άλλων τάξεων να αποδέχονται σαν ωφέλιμο, ό,τι εκείνη επιβάλει στην κοινωνία. Ύπουλοι και δουλικοί, αυτοί οι άμεσα ή έμμεσα πληρωμένοι κοντυλοφόροι, ακόμα και αν δεν λαμβάνουν χρήματα με μορφή μισθού, απολαμβάνουν άλλου είδους προνόμια[2].

 

---

[1] Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η προσπάθεια αναθεώρησης του αρ. 16 του συντάγματος. Οι διάφοροι υπέρμαχοι της αναθεώρησης έσπευσαν να ‘ανακαλύψουν’ ότι υπάρχει θέμα ανταγωνιστικότητας των ελληνικών πανεπιστημίων με τα μη ελληνικά, σαν να πρόκειται για επιχειρήσεις. Ως λύση στο επινοημένο πρόβλημα πρόβαλλαν την αναθεώρηση.

[2] Ο Γιάννης Μαρίνος διατέλεσε χρόνια αρθρογράφος της δεξιάς και κατέληξε πια ευρωβουλευτής της ΝΔ.

Η ΕΚΔΙΚΗΣΗ ΤΩΝ ΦΙΛΗΣΥΧΩΝ ΚΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΗΣΥΧΩΝ

Στο βιβλίο του ‘Η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα’ ο δημοσιογράφος και στενός φίλος του Γ. Παπανδρέου Γιάννης Κάτρης επιχειρεί να περιγράψει πως οδηγήθηκαν τα πράγματα στην 21^η Απριλίου 1967. Η δικτατορία που έβαψε με αίμα την Ελλάδα, που κράτησε ανοιχτές και όζουσες τις πληγές του εμφυλίου και συνέβαλλε καθοριστικά στην πολιτική και πολιτιστική οπισθοδρόμηση της χώρας, υλοποιήθηκε από μια χούφτα πρακτορίσκους των ΗΠΑ. Βεβαίως, το υπόβαθρο που επί χρόνια χτιζόταν στο στράτευμα με την μεθοδική εκκαθάρισή του από κάθε δημοκρατικό στοιχείο έπαιξε το ρόλο του. Επίσης θεμελιακή ήταν και η τυφλή υπακοή της δεξιάς στις ΗΠΑ, η υπερσυντηρητική πολιτική του παλατιού, αλλά και η ανοχή από πλευράς ‘κέντρου’, των δολοπλοκιών, συνομωσιών και διάφορων άλλων ραδιουργιών από πλευράς ξένων και εγχώριων πρακτόρων και κέντρων. Με λίγα λόγια, ο φασισμός που αναδύθηκε στην εξουσία το ’67, είχε βάσεις στο παρακράτος, τα σώματα ασφαλείας και τα πολιτικά ανδρείκελα που εκτελούσαν χρέη εντεταλμένων υπαλλήλων του διεθνούς ιμπεριαλισμού.

Σήμερα τα πράγματα είναι μάλλον κάπως διαφορετικά. Τα πρόσφατα γεγονότα με τις επιθέσεις σε μετανάστες, δηλωμένους αριστερούς, φοιτητές και άλλους αντιφρονούντες έγιναν από νεαρούς. Η είσοδος του κρυπτοφασιστικού ΛΑΟΣ στη βουλή επετεύχθη με ψήφους -και- από ανθρώπους που ούτε δηλώνουν, ούτε αισθάνονται φασίστες ή ρατσιστές. Οι νεαροί της Χρυσής Αυγής θα μπορούσαν με μια πρώτη εκτίμηση να χαρακτηριστούν ακροδεξιοί ή φασίστες. Ο κόσμος που ψήφισε το ΛΑΟΣ θα μπορούσε με παρόμοιο τρόπο να χαρακτηριστεί συντηρητικός. Αρκούν όμως και ακόμα περισσότερο, περιγράφουν επαρκώς τα φαινόμενα οι παραπάνω χαρακτηρισμοί; Αν κάποιος θέλει απλά να ‘βγάλει το άχτι του’, τότε αυτοί και ακόμα χειρότεροι χαρακτηρισμοί είναι ο ιδανικός τρόπος για να εξωτερικεύσει την εφηβική οργή του, να γίνει αρεστός στους φίλους του, να ερεθίσει τους αντιπάλους και να πάει να κοιμηθεί ήσυχος το βράδυ, αφού ξεμπρόστιασε ακόμα μερικούς φασίστες. Αν όμως ο στόχος είναι η ερμηνεία της κατάστασης με απώτερο σκοπό την ριζική, αποτελεσματική καταπολέμησή της, δηλ. το ξερίζωμα της φασιστικής, ακροδεξιάς ιδεολογίας από τον κόσμο και ειδικά τους νέους, τότε είναι απαραίτητη μια βαθύτερη ανάλυση.

Αν κοιτάξουμε μέσα μας, πριν κοιτάξουμε γύρω μας, θα δούμε ότι ο φόβος είναι σημαντικό συναίσθημα πια στη ζωή μας. Ο πρωτόγονος άνθρωπος που δεν ήξερε τίποτα για τον κόσμο γύρω του φοβόταν τα πάντα. Ο σύγχρονος άνθρωπος γνωρίζει πάρα πολλά τόσο για τον φυσικό κόσμο γύρω του, όσο και για την κοινωνία. Παρ’ όλ’ αυτά, φοβάται επίσης σε μεγάλο βαθμό. Φοβάται το γείτονά του. Φοβάται τον ξένο. Φοβάται τον φίλο του. Φοβάται τον οποιονδήποτε γιατί μαθαίνει από μικρός και συνεχίζει να δέχεται παρόμοια μηνύματα και μεγάλος ότι δεν πρέπει να εμπιστεύεται κανένα. Τελικά, η ερμηνεία της συμπεριφοράς των ανθρώπων, της δομής της κοινωνίας και των φαινόμενων που προκύπτουν από αυτά δεν φανερώνεται στους περισσότερους από εμάς, εκτός ίσως από τους φοιτητές της ψυχολογίας και των κοινωνικών επιστημών. Ακόμα και αυτοί βέβαια, μαθαίνουν τα πράγματα από μια συγκεκριμένη οπτική συνήθως.

Οι άνθρωποι έχουν φυσική τάση να αναζητούν την ασφάλεια. Πολλοί, μαθαίνουν να πιστεύουν ότι αν δεν πειράζουν κανένα τότε κανείς δεν θα τους πειράξει. Δεν ανακατεύονται με την πολιτική. Δεν έχουν θέση για τα κοινωνικά ζητήματα. Κοιτούν απλά τη δουλειά τους. Είναι οι φιλήσυχοι πολίτες. Είναι αυτοί που δεν θέλουν φασαρίες από όποιον και αν προέρχονται. Απεχθάνονται τη βία γενικώς και ακολουθούν πάντα τη νομιμόφρονη οδό επίλυσης των προβλημάτων.

Αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά είναι που τους κάνουν να αντιδρούν βίαια και με οργή όταν ο μύθος του ‘δεν πειράζω κανέναν, δεν με πειράζει κανείς’ καταρρέει. Δεν μπορούν να εξηγήσουν γιατί υπάρχουν κλέφτες, γιατί τα λαμόγια κυριαρχούν, γιατί η ρεμούλα είναι το εθνικό σπορ, γιατί ο γείτονας έχει καλύτερο αμάξι ενώ δεν έχει δουλέψει ποτέ στη ζωή του, γιατί ένας ξένος δουλεύει εκεί που θα δούλευε αυτός. Δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί υπάρχουν ‘κακοί’ άνθρωποι. Αφού λοιπόν δεν μπορούν να καταλάβουν φοβούνται. Όπως οι πρωτόγονοι άνθρωποι ό,τι δεν μπορούσαν να καταλάβουν το φοβόντουσαν και το θεοποιούσαν ή το πολέμαγαν, έτσι ακριβώς κάνουν και οι σύγχρονοι ‘φιλήσυχοι’. Δεν καταλαβαίνουν, φοβούνται, πολεμούν την πηγή του φόβου τους. Ο φόβος οδηγεί στον πανικό, που οδηγεί στη βίαιη, παρορμητική αντίδραση. Η οποία βέβαια προκαλεί με τη σειρά της αντίστοιχη αντίδραση από την άλλη πλευρά, η οποία οδηγεί σε ένταση του φόβου κ.ο.κ. Μπαίνουν έτσι οι ‘φιλήσυχοι’ αυτοί πολίτες (αυτοί που «δεν τους ενδιαφέρει ποιοι κάνουν τα επεισόδια, όλοι ίδιοι είναι», όπως είπε και γνωστός φερόμενος ως δημοσιογράφος) σε ένα φαύλο κύκλο όπου είναι καταδικασμένοι να ζουν με ένα μόνιμο φόβο, για καθετί ξένο, διαφορετικό, έξω από τα συνηθισμένα. Αυτοί οι φιλήσυχοι που δεν πείραζαν κανένα, έχουν τόσο απλά μετατραπεί σε εκδικητικούς, άβουλους φορείς βίας. Όσο βλέπουν ότι η κοινωνική και οικονομική κατάστασή τους δεν βελτιώνεται, ότι αυτοί που τους πείραξαν και τους πειράζουν συνεχίζουν να το κάνουν, τόσο περισσότερο γίνονται βίαιοι και εκδικητικοί. Σήμερα φταίνε οι ξένοι που δεν ανήκουν στο ίδιο έθνος, αύριο οι ομοφυλόφιλοι που δεν ανήκουν στην ίδια ηθική κλίμακα, μεθαύριο ο γείτονας που απλά δεν ανήκει στην ίδια οικογένεια. Σαν χιονοστιβάδα, ο φόβος τους καταπλακώνει. Σαν λεπίδα, η βία που γεννιέται από τον φόβο τους κόβει κάθε δυνατότητα ψύχραιμης αντιμετώπισης των προβλημάτων τους.

Αυτοί είναι η κρίσιμη μάζα των νεαρών της Χρυσής Αυγής, των ψηφοφόρων του ΛΑΟΣ. Σαφώς οι πρώτοι -οι Χρυσαυγίτες- είναι πολύ πιο φανατισμένοι από τους δεύτερους. Αυτό όμως σε καμιά περίπτωση δεν τους κάνει περισσότερο υπεύθυνους για την μόλυνση της κοινωνίας μας από το φασιστικό μικρόβιο. Γιατί αν τα παιδιά της Χρυσής Αυγής είναι φορείς σωματικής βίας, οι φιλήσυχοι ψηφοφόροι του ΛΑΟΣ επιδεικνύουν ανοχή και επιδοκιμασία στην καλλιέργεια της κουλτούρας της βίας αυτής. Η θεωρητικοποίηση επομένως της βίας των Χρυσαυγιτών έρχεται μέσα από τα χείλη των εκπροσώπων στο κοινοβούλιο που εξέλεξαν οι φιλήσυχοι πολίτες.

Εμείς λοιπόν οι υπόλοιποι, ανήσυχοι πολίτες οφείλουμε στους εαυτούς μας να είμαστε πάνω απ’ όλα νηφάλιοι απέναντι σε τέτοιου είδους φαινόμενα. Εμείς που κατανοούμε ότι φαινόμενα ρατσισμού, ξενοφοβίας, φόβου για το διαφορετικό, φασισμού πρέπει να ξεριζώνονται από νωρίς, πριν προλάβουν να μπολιάσουν ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Εμείς που δεν βλέπουμε τους ξένους σαν απειλή γιατί δεν το μόνο έγκλημά τους είναι ότι μετανάστευσαν αναζητώντας μια καλύτερη τύχη, όπως οι παππούδες και οι προπαππούδες μας. Εμείς που δεν είμαστε υπέρ των αποπνικτικών μέτρων γιατί η πρόληψη είναι η καλύτερη θεραπεία. Εμείς που δεν θέλουμε τη θανατική ποινή, γιατί η εκδίκηση δεν φέρνει πίσω ανθρώπους, δεν διορθώνει ζωές, δεν επουλώνει πληγές. Εμείς που δεν έχουμε να χωρίσουμε τίποτα με ανθρώπους που έχουν διαφορετικές προτιμήσεις από εμάς στο κρεβάτι. Εμείς που κατανοούμε, άρα δεν φοβόμαστε.

Η αντιμετώπιση των φαινομένων που όλοι εμείς απεχθανόμαστε απαιτεί απόλυτη σοβαρότητα και προσήλωση. Εδώ δεν έχουν θέση η οργή και το μίσος. (Άλλωστε πως είναι δυνατό να καταπολεμήσεις τους φανατικούς όταν και συ είσαι φανατικός;) Η δύναμή μας δεν βρίσκεται στους μυς ή στα όπλα μας. Δεν βρίσκεται ούτε στο οπλοστάσιο ύβρεων και χαρακτηρισμών στο οποίο μπορούμε εύκολα να καταφύγουμε. Η δύναμή μας βρίσκεται στην ικανότητά μας να εξηγήσουμε στους πλανημένους, πρώην και νυν φιλήσυχους αυτά που εμείς κατανοούμε. Γιατί όσο αδιαφορούμε και θεωρούμε ότι είναι άξιοι της μοίρας τους ουσιαστικά γινόμαστε συμμέτοχοι στο φαινόμενο, αφού δεν κάνουμε τίποτα για να το πολεμήσουμε. Έχουμε υποχρέωση και καθήκον να δείξουμε σε όλους αυτούς, ποιοι πραγματικά φταίνε για την ανεργία, την ανέχεια, τη διαφθορά, την ολοένα αυξανόμενη διεύρυνση του χάσματος πλουσίων – φτωχών. Έχουμε υποχρέωση να εξηγήσουμε γιατί ανθεί το λαθρεμπόριο ναρκωτικών ουσιών, η πορνεία, οι ληστείες και η μαφία. Πρέπει, όπως εμείς το έχουμε κάνει ήδη, να δείξουμε και στους υπόλοιπους ότι δεν είναι ούτε τα ‘μη εθνικά’ γονίδια υπεύθυνα, ούτε οι ‘αναρχικοί’, ούτε γενικά και αόριστα κάποιοι ‘κακοί’ άνθρωποι. Πρέπει να τους δείξουμε τις ευθύνες συγκεκριμένων κέντρων εξουσίας, προφανών και αφανών. Τις ευθύνες συγκεκριμένης κάστας ανθρώπων που ζει και λειτουργεί μόνο μέσα από το συγκεκριμένο σύστημα, που τη συμφέρει να κρατά στην άγνοια και το φόβο τους υπόλοιπους, πολλούς ανθρώπους για να διατηρεί την εξουσία της.

Το μεγάλο μας στοίχημα δεν είναι να ματώσουμε περισσότερους ακροδεξιούς από όσους μπορούν να ματώσουν αυτοί. Το μεγάλο και μόνο δυνητικά κερδοφόρο στοίχημά μας είναι αποκαλύψουμε καίρια και αιχμηρά την σκοταδιστική, αποπροσανατολιστική προπαγάνδα που παρασύρει αυτά τα οργισμένα παιδιά, αυτούς τους φιλήσυχους πολίτες. Χωρίς να γυρνάμε και το άλλο μάγουλο όταν δεχόμαστε επίθεση, πρέπει να επιδιώκουμε να μην εμπλεκόμαστε σε σύρραξη του δρόμου. Η ιδεολογική συμπλοκή και μας συμφέρει και σιγουρότερα κέρδη αποφέρει.

Μάρκομ Ξ

Μια κριτική στις θέσεις του Κόμματος Ευρωπαϊκής Αριστεράς

Μια κριτική στις θέσεις του Κόμματος Ευρωπαϊκής Αριστεράς

Στην εφημερίδα ‘Εποχή’ της 18^ης Νοεμβρίου αναφέρονται οι θέσεις του Κόμματος Ευρωπαϊκής Αριστεράς (εφεξής ΚΕΑ) ενόψει του 2^ου συνεδρίου του 23 – 25 Νοεμβρίου. Διαβάζοντας τις κανείς μπορεί να εντοπίσει τις αιτίες μερικών από τα ιδεολογικο – πολιτικά προβλήματα που ταλανίζουν αρκετές από τις συνιστώσες που απαρτίζουν αυτό που λέμε ευρωπαϊκή αριστερά σήμερα.

Το πρώτο καίριο ζήτημα των θέσεων του ΚΕΑ είναι ‘η αποτυχία της στρατηγικής του προληπτικού πολέμου κατά της τρομοκρατίας και η αδυναμία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να συμβάλλουν στην έξοδο από την κρίση’. Προφανώς δεν αρκεί η αναφορά σε ‘στρατηγική’. Δεν πρόκειται απλά για μια επιλογή τακτικής ενάντια στην υποτιθέμενη παγκόσμια τρομοκρατία που δοκιμάστηκε και απέτυχε, όπως υπονοεί η συγκεκριμένη διατύπωση. Πρόκειται για συνειδητή επιλογή των αρχουσών τάξεων -κατά κύριο λόγο- των ΗΠΑ και των ευρωπαϊκών κεντρικών δυνάμεων με συγκεκριμένο στόχο. Φυσικά, ο στόχος δεν είναι η επινοημένη, υποκινούμενη από μυστικές υπηρεσίες των ίδιων αυτών χωρών, φονταμελιστικού τύπου τρομοκρατία. Ο στόχος της κεντρικής αυτής πολιτικής επιλογής που προετοιμαζόταν καιρό πριν τεθεί σε εφαρμογή ήταν και είναι:

Ø Ο περιορισμός των ατομικών ελευθεριών (εννοείται με ταξικά κριτήρια).

Ø Η ενθάρρυνση των πολέμων παντού στη γη, άρα η διεύρυνση της αγοράς οπλικών συστημάτων και η ασύδοτη υπερτίμηση του πετρελαίου.

Ø Η δυνατότητα εύκολα δημιουργούμενων κρίσεων στις εθνικές οικονομίες σύμφωνα με τις βουλές του ΔΝΤ, ΟΟΣΑ και των κεντρικών ευρωπαϊκών τραπεζών.

Όσον αφορά το δεύτερο σημείο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν ‘απέτυχαν’ να συμβάλλουν στην έξοδο από την κρίση, πολύ απλά γιατί ποτέ δεν προσπάθησαν γι αυτό (πως μπορείς να αποτυγχάνεις για κάτι που δεν προσπαθείς;). Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να υπάρξει σύγχυση μεταξύ της κρίσης που αφορούσε τη σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ εθνικών αστικών τάξεων και της πραγματικής κρίσης που επηρέασε τους εργαζόμενους και τους μη αστούς γενικότερα. Όσον αφορά την πρώτη κρίση είχαμε σπασμωδικές, παροδικές αντιδράσεις κατά του πολέμου (π.χ. κυβέρνηση Γαλλίας). Αυτές όμως ήταν απλά για το μοίρασμα της λείας και όχι ουσιαστικές προσπάθειες ανατροπής της ιμπεριαλιστικής πολιτικής επιλογής ‘προληπτικός πόλεμος παντού’. Όσον αφορά τη δεύτερη, την πραγματική κρίση σε οικονομικό (βλ. αυξήσεις στο πετρέλαιο) και πολιτικό επίπεδο (περιορισμός δικαιωμάτων και πολιτικών ελευθεριών) απολύτως καμιά ευρωπαϊκή κυβέρνηση δεν προσπάθησε να κάνει κάτι γι αυτή. Ίσα ίσα που όλες υιοθέτησαν –σε μεγάλο ή μικρό βαθμό- τις επιταγές για περιορισμό των ελευθεριών των πολιτών που επέβαλλαν οι ΗΠΑ και οι δορυφόροι τους.

Ακολούθως αναφέρεται χαρακτηριστικά η ‘όξυνση των ταξικών αντιθέσεων και η ανάδειξη νέων συγκρούσεων, πέραν της παραδοσιακής μεταξύ δεξιάς και αριστεράς, συγκρούσεων αναφορικά με τις διαφορές των φύλων, των πολιτισμών, την καταστροφή του περιβάλλοντος’ (οι υπογραμμίσεις δικές μου). Χαρακτηριστικός τρόπος μη μαρξιστικής ανάλυσης. Ουδέποτε υπήρξε σύγκρουση μεταξύ αριστεράς και δεξιάς. Αντίθετα, από την γέννηση του καπιταλισμού υπάρχει η αντίθεση –έννοια πληρέστερη νοήματος από τη ‘σύγκρουση’- μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου. Αλήθεια, οι ‘συγκρούσεις αναφορικά με τις διαφορές των φύλων, των πολιτισμών και την καταστροφή του περιβάλλοντος’ δεν προκύπτουν λόγω της δομικής προαναφερθείσας αντίθεσης μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας; Μήπως η ταξική κοινωνία δεν είναι που γεννά αυτές τις αντιθέσεις και στη συνέχεια η κυρίαρχη τάξη μέσω των μηχανισμών της τις αναπαράγει, ακριβώς για να κρατάει τις κυριαρχούμενες τάξεις διχασμένες, υποβαθμισμένες, στερημένες από μια αξιοπρεπή ζωή;

Τελικά, το ΚΕΑ συνοψίζει την ουσία των θέσεών του: ‘Χρειάζεται «ένας βαθύς μετασχηματισμός της πολιτικής κουλτούρας», μια νέα ηγεμονική κουλτούρα» της αριστεράς, που θα συνδυάζει τις παλιές και τις νέες αντιθέσεις και θα καλύψει το κενό της εκπροσώπησης’. Το ΚΕΑ λοιπόν έχει απορρίψει τις υπάρχουσες θεωρίες, τη μαρξιστική κουλτούρα, την λενινιστική πολιτική ανάλυση. Είναι ακριβώς αυτός ο φόβος και η αποστροφή προς αυτές τις αρχές που δημιουργεί τη σύγχυση στου κόλπους της ευρύτερης ευρωπαϊκής και παγκόσμιας αριστεράς. Γιατί ο κομμουνισμός απορρίπτεται στην ουσία σαν στρατηγικός στόχος; Ίσα ίσα, η σοσιαλδημοκρατική εκδοχή είναι που επιχειρήθηκε να εφαρμοστεί στην Ευρώπη και απέτυχε παταγωδώς. Πως μπορεί κανείς να απορρίψει ένα θεωρητικό οικοδόμημα (τον κομμουνισμό) συλλήβδην, όταν δεν υπήρξε ποτέ η ουσιαστική εφαρμογή του στην πράξη; Όχι επειδή ήταν ανέφικτη, αλλά κύρια επειδή οι φορείς που έπρεπε να το πράξουν δεν μπόρεσαν ή δεν ήθελαν.

Προφανώς η ανάλυση της πολιτικής κατάστασης των πρώην σοσιαλιστικών χωρών και των αιτίων της κατάρρευσής τους είναι αδύνατη σε μερικές αράδες. Σε κάθε περίπτωση όμως, η σύγχρονη Αριστερά οφείλει να αφουγκράζεται εύστοχα την πραγματικότητα και να προχωρά στον εντοπισμό της πολιτικής αναγκαιότητας χωρίς παρελθοντικά συμπλέγματα και αστικογενείς, αντιμαρξιστικές επιρροές.

Η υπάρχουσα μαρξιστική θεωρία πρέπει να προσαρμοστεί στα σημερινά δεδομένα όσον αφορά την ταξική διάρθρωση της κοινωνίας, τη μορφή του ιμπεριαλισμού σήμερα, την επίδραση των νέων τεχνολογιών στον τρόπο άσκησης εξουσίας και άλλα επί μέρους ζητήματα.

Η κομμουνιστική ιδεολογία προβάλει περισσότερο από ποτέ σήμερα σαν ο μόνος ελκυστικός τρόπος ανάδυσης από το απύθμενο πηγάδι που ο σύγχρονος ιμπεριαλισμός σπρώχνει όλες τις άλλες τάξεις πλην της αστικής. Το πέρασμα της ιδεολογίας αυτής στο πολιτικό επίπεδο μέσω μιας πρωτοπορίας και η άμεση σύνδεση αυτής της πρωτοπορίας με την επαναστατική πρακτική των μαζών, είναι ακόμα μια φορά το ζητούμενο.

Με προίκα την εμπειρία του παρελθόντος, η στρατηγική που θα οδηγήσει στον απώτερο στόχο -την σοσιαλιστική και τελικά αταξική κοινωνία- θα πρέπει να έχει σαν βασικά χαρακτηριστικά:

Ø Την καθημερινή επαφή των φορέων της πρωτοπορίας με τους φορείς της εργατικής τάξης, αλλά και των άλλων καταπιεζόμενων -εν δυνάμει συμμαχικών- τάξεων.

Ø Την δυνατότητα πολιτικών ελιγμών κατά το δοκούν, ώστε ανά πάσα στιγμή να υπάρχουν ευνοϊκές συνθήκες για τη διάδοση των ιδεολογικών προταγμάτων.

Ø Την επιδίωξη συμμαχιών στο ευρύτερο δυνατό επίπεδο, ώστε συνεχώς να επιτυγχάνονται επί μέρους στόχοι –έστω και μικροί- δημιουργώντας παράλληλα κλίμα αισιοδοξίας και πίστης για τη νίκη στα καταπιεζόμενα στρώματα.

Η οργανωτική και λειτουργική δομή του φορέα της πρωτοπορίας θα πρέπει να είναι κατ’ εικόνα και ομοίωση της δομής του επιδιωκόμενου τρόπου άσκησης εξουσίας. Με άλλα λόγια, ρίχνοντας εποικοδομητικά κριτική ματιά στο παρελθόν, ο φορέας (κόμμα) που θα (καθ)οδηγήσει προς την επανάσταση επιβάλλεται να λειτουργεί μέσα από άμεση, ολόπλευρη και απόλυτα δημοκρατική συμμετοχή ευρύτερων λαϊκών μαζών. Φαινόμενα γραφειοκρατίας, συγκεντρωτισμών και πρωσοπολατρείας πρέπει να αποκλειστούν απ’ την αρχή και για πάντα. Αλίμονο αν ο δρόμος προς έναν μη καπιταλιστικό, αταξικό κόσμο περνάει μέσα από αστικές δομές και πρότυπα εξουσίας. Αλίμονο αν για μια ακόμη φορά, όπως τόσες άλλες στο παρελθόν, το αστικό κράτος παραμείνει στη θέση του και αλλάξουν απλά οι διαχειριστές του.

Μάρκομ Ξ

Η υποκουλτούρα της υπερδομής

Ανοίγω τυχαία το κυριακάτικο ένθετο περιοδικό αθηναϊκής εφημερίδας ‘ευρείας κυκλοφορίας’. Αφιέρωμα στη διακόσμηση του σπιτιού. Προϊόντα που ορίζονται από τους τυχάρπαστους συντάκτες του αφιερώματος σαν καλλιτεχνικά.  Κόστος: άγνωστο και ιδιαίτερα υψηλό. Σίγουρα πολύ μεγαλύτερο από αυτό που θα μπορούσαν να καλύψουν το 60% των ασφαλισμένων ενεργών εργαζόμενων σήμερα. Άραγε πόσοι από το 1100000 ανασφάλιστους μπορούν να αγοράσουν κάποιο από αυτά τα προϊόντα; Μάλλον ελάχιστοι. Επομένως το αφιέρωμα της εφημερίδα απευθύνεται σε ένα πολύ μικρό ποσοστό του αναγνωστικού κοινού της, με δεδομένο ότι υποτίθεται ότι πρόκειται για εφημερίδα του ‘λαού’.

Ανοίγω την τηλεόραση. Πέφτω τυχαία πάνω σε μια εκπομπή ‘ποικίλης ύλης’ ή αλλιώς κουτσομπολίστικη. Γυρνάω κανάλι και πέφτω σε ειδήσεις. Το θέμα είναι ακριβώς ίδιο με της κουτσομπολίστικης εκπομπής. Αναρωτιέμαι, πόσοι από τους εργαζόμενους που αγχώνονται για το αν θα τους φτάσουν τα λεφτά για το πετρέλαιο, αν οι ντομάτες θα ακριβύνουν κι άλλο αυτή τη βδομάδα, αν το παιδί θα μπορέσει να πάει σε καλό φροντιστήριο και αν το αφεντικό θα δώσει αυτή τη ρημάδα την αύξηση μετά από δυο χρόνια, ενδιαφέρονται πραγματικά να μάθουν κατά πόσο η συγκεκριμένη λαϊκή αοιδός εθεάθη χτες σε κοσμικό κέντρο. Σε τι θα τους ωφελήσει αυτή η γνώση; Μήπως θα κάνει καλύτερη τη ζωή τους; Μήπως θα τους βοηθήσει να βρουν ένα δρόμο για να λύσουν κάποια από τα προβλήματά τους; Θα τους βοηθήσει να ξεχαστούν για λίγο, θα αντιτάξει κάποιος, μιας και τα προβλήματα δεν λύνονται έτσι και αλλιώς. Με παρόμοιο τρόπο δε λειτουργούν και αυτοί που παίρνουν ναρκωτικά; Αυτά θέλουν να βλέπουν, θα ισχυριστεί κάποιος άλλος. Από πού προκύπτει αυτό; Από τις αποδεδειγμένα κίβδηλες μετρήσεις της μιας και μοναδικής εταιρίας μέτρησης τηλεθέασης που αποδεδειγμένα είναι μέτοχος σε διαφημιστικές εταιρίες; Ή μήπως προβλήθηκαν ποτέ και άλλου είδους εκπομπές και μετά από απαίτηση τηλεθεατών άρχισαν να δείχνουν τα κουτσομπολιά; Μήπως την εποχή της κρατικής τηλεόρασης έπαιρνε τηλέφωνο ο κόσμος και ζητούσε εκπομπές ‘life style’ και παρόμοιες; [σ.σ. επί εποχής χούντας άρχισαν να προβάλλονται επιδείξεις μόδας]

Ξεφυλλίζω ‘εναλλακτικό’ περιοδικό που στηλιτεύει την κυρίαρχη κουλτούρα και τρόπο ζωής. Τίγκα στη διαφήμιση. Αυστηρά υπάκουο σε νόρμες. Όχι τις νόρμες της πλειοψηφίας, αλλά νόρμες οπωσδήποτε. Ίσως αισθητικά κατάτι πιο ανεκτό από άλλα. Αλλά μέχρι εκεί. Στην ουσία καταδικάζει αυτούς που χτενίζουν τα μαλλιά τους ίσια (που αποτελούν και την πλειοψηφία του κόσμου) και υπερθεματίζει αυτών που τα αφήνουν κατσαρά (που είναι ‘οι περιθωριακοί’). Και στη μία και στην άλλη περίπτωση το ζήτημα είναι πως θα χτενίσουμε τα μαλλιά μας και τίποτα περισσότερο. Δεν κάνεις αντίσταση όταν αντί να πηγαίνεις σε συγκεκριμένα mainstream μαγαζιά, πας σε συγκεκριμένα underground μαγαζιά υπακούοντας ουσιαστικά και στις δυο περιπτώσεις σε νόρμες (ναι, επίτηδες την επαναλαμβάνω τη λέξη). Διότι και στις δυο περιπτώσεις δεν αφήνεσαι να επιλέξεις τι πραγματικά θέλεις να κάνεις, λειτουργείς καθ’ υπαγόρευση. Από το μεγάλο μαντρί που ξεφεύγεις για λίγο σε βάζουν -δίνοντάς σου και την ψευδαίσθηση για το αντίθετο- σε άλλο, μικρότερο, πιο οικείο, αλλά πάντα μαντρί.

Θα μπορούσα να συνεχίσω για ώρες φέρνοντας παραδείγματα για το πώς η κυρίαρχη τάξη προσπαθεί να περάσει την κουλτούρα της στις υπόλοιπες μέσω των μηχανισμών προπαγάνδας. Μηχανισμοί προπαγάνδας είναι η τηλεόραση, το net, οι εφημερίδες και τα περιοδικά, τα ραδιόφωνα, η βιομηχανία της διαφήμισης, η βιομηχανία της μουσικής και του θεάματος. Μηχανισμός προπαγάνδας ή ιδεολογικός μηχανισμός είναι και το εκπαιδευτικό σύστημα (το συγκεκριμένο μάλιστα είναι κρατικός μηχανισμός). Αστική τάξη είναι όλοι όσοι κατέχουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κεφάλαιο, άρα επιβιώνουν από την εκμετάλλευση της εργασίας άλλων (ενώ οι ίδιοι δεν παράγουν τίποτα, ούτε προσφέρουν κάποιου είδους υπηρεσία) και όσοι χωρίς να κατέχουν πραγματικό κεφάλαιο παρασιτούν από τους παραπάνω και τους εργαζόμενους επιτελώντας διεκπεραιωτικές για τους κεφαλαιοκράτες υπηρεσίες. Μέσω λοιπόν των (ιδεολογικών) μηχανισμών, η κυρίαρχη αστική τάξη (που κατέχει την κρατική εξουσία) επιχειρεί να κάνει τους εργαζόμενους και όλους τους καταπιεζόμενους εν γένει να ξεχνούν συνεχώς τα πραγματικά τους προβλήματα, να μην καλλιεργούν την προσωπικότητά τους, να αγνοούν τα πραγματικά τους θέλω, να μην εμπιστεύονται τους άλλους, να μην πιστεύουν στη δύναμή τους.

Να ξεχνούν τα προβλήματά τους, γιατί αν τα θυμούνται θα θέλουν προφανώς να τα λύσουν και θα αρχίσουν να αναζητούν τρόπους για να το πετύχουν αυτό. Μοιραία, θα αντιληφθούν ότι για το βασικό τους πρόβλημα -την ανέχεια, τη σκλαβωτική δουλειά, την επαγγελματική αβεβαιότητα- ευθύνονται οι προαναφερθέντες κεφαλαιούχοι (αστική τάξη) που παραμένουν χωρίς προβλήματα, ακριβώς γιατί έχουν πρόβλημα οι εργαζόμενοι. Θα φτάσουν επομένως οι εργαζόμενοι να καταλάβουν ότι κανένας φυσικός, θεϊκός ή άλλος νόμος δεν ορίζει ότι πρέπει κάποια εκατομμύρια να δουλεύουν για ένα (άντε δυο) κομμάτι(α) ψωμί και μερικές δεκάδες να κάθονται αραχτοί και να απολαμβάνουν.

Να μην καλλιεργούν την προσωπικότητά τους, γιατί αν το κάνουν θα αρχίσουν να επιζητούν κάτι παραπάνω από τη φυσική τους επιβίωση. Θα συνειδητοποιήσουν ότι αυτό που τους κάνει ανθρώπους και τους διαφοροποιεί από τα άλλα ζώα, είναι ότι δεν τους αρκεί να τρώνε ένα ξεροκόμματο, να κοιμούνται και να πηδάνε κάθε δεύτερο σκ. Αυτοί οι ίδιοι, που βομβαρδιζόμενοι από πολιτιστικά σκουπίδια και καταθλιπτικές εικόνες αποζητούν την αποχαύνωση του καναπέ, μπορούν να ανθίσουν πηγαίνοντας ένα θέατρο, διαβάζοντας ένα βιβλίο. Μα τότε θα έχουν κάτι να κάνουν με τον ελεύθερο χρόνο τους και έτσι θα τον επιδιώκουν.

Να αγνοούν τα πραγματικά τους θέλω και να υποτάσσονται στις επιβεβλημένες ανάγκες. Η βιομηχανία της διαφήμισης, του νομοθετικά κατοχυρωμένου ψεύδους δηλαδή, καθορίζει τις επιθυμίες του κόσμου. Η πληθώρα επιλογών στα καταναλωτικά προϊόντα είναι η φενάκη της εξαναγκασμένης κατανάλωσης, της επιβολής των παραγωγών πάνω στους αγοραστές για περισσότερες αγορές, που θα δημιουργούν περισσότερες ανάγκες κ.ο.κ. Άραγε πόσο χειρότερα θα ήμασταν αν αντί για 50 διαφορετικές μάρκες σαμπουάν υπήρχαν 10; Πόσο θα επηρέαζε την ποιότητα, αφού στην ουσία δυο τρεις εταιρίες καλλυντικών είναι πίσω από αυτές τις 50 μάρκες. Η ματαιοδοξία των ανθρώπων καλλιεργείται συστηματικά από την παγκόσμια αγορά και μάλιστα φτάνει να θεωρείται αξία το να μπορεί κανείς να παρασύρει όσο το δυνατό περισσότερους να αγοράσουν κάτι, όχι γιατί το έχουν πραγματικά ανάγκη, αλλά γιατί έτσι νομίζουν (marketing, διαφήμιση, ψυχολογία).

Να μην εμπιστεύονται τους άλλους, γιατί απομονωμένοι ελέγχονται καλύτερα. Πόσο ευκολότερο είναι να φοβίσεις, να αποπροσανατολίσεις, να καθυποτάξεις έναν άνθρωπο που είναι μόνος του, απ’ ότι έναν που δεν είναι; Ταινίες που παρουσιάζουν ψυχοπαθείς ‘που μπορεί να είναι ακόμα και ο επί χρόνια γείτονάς σας!’. Αστυνομικά ρεπορτάζ για ειδεχθή εγκλήματα που ‘μπορούν να συμβούν σε κάθε φιλήσυχη γειτονιά’. Τηλεοπτικές σειρές όπου οι ήρωες λένε συνεχώς ψέματα ο ένας στον άλλο, απατούν, κλέβουν, φθονούν. Αλλόθρησκοι, αλλοεθνείς, αλλόφυλοι καιροφυλακτούν για να σε ξεκάνουν, να σε ληστέψουν, να σε εκμεταλλευτούν. Η συστηματική καλλιέργεια δυσπιστίας προς τους άλλους, τους ξένους, τους αγνώστους αποσκοπεί στην απομόνωση. Η απομόνωση οδηγεί στο φόβο. Ο φόβος οδηγεί στην εύκολη υποταγή.

Να μην πιστεύουν στη δύναμή τους. Οι αστοί που μας εξουσιάζουν είναι μετρημένοι στα δάχτυλα των χεριών. Εμείς είμαστε αμέτρητοι. Έχουν στα χέρια τους κατασταλτικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς. Έχουν το κράτος. Παρ’ όλ’ αυτά, είναι υποχρεωμένοι κάθε ώρα και κάθε στιγμή να μας κρατάνε στο σκοτάδι, να μας εμποτίζουν με την παρηκμασμένη τους κουλτούρα, να μας τρομοκρατούν. Γιατί γνωρίζουν πολύ καλά, πως όσους μηχανισμούς και αν κινητοποιήσουν, όσα όπλα και αν στρέψουν εναντίον μας αν εμείς, οι καταπιεζόμενοι εργάτες, μισθωτοί, αγρότες, βιοτέχνες, μικροϊδιοκτήτες και άνεργοι συνειδητοποιήσουμε τη δύναμη μας, δεν τους σώζει τίποτα. Γνωρίζουν πέρα από κάθε αμφιβολία -και έχει φανεί περίτρανα στην ιστορία αυτό- πως αν οι μάζες των καταπιεσμένων συνειδητοποιήσουν ποια είναι τα πραγματικά τους συμφέροντα, ποια είναι τα δικαιώματά τους πάνω σε αυτή τη γη και πως μπορούν να τα διεκδικήσουν η πολύμορφη εξουσία τους θα καταρρεύσει σα χάρτινος πύργος.

Σιμώνει η ώρα που οι λαοί θα πάρουν πάλι τις τύχες τους στα χέρια τους.

Μάρκομ Ξ